Actie “Burza” – de Opstand van Warschau in 1944

Vanaf het begin van de bezetting was het uitgangspunt van het verzet dat een algemene opstand zou opgezet worden, die bepalend zou zijn voor het politieke en territoriale landschap van de toekomstige Poolse natie.

Toen het medio 1943 steeds duidelijker werd dat Polen bevrijd zou worden door het Rode Leger en niet door de westelijke geallieerden, veranderde de visie van de regering in ballingschap en haar vertegenwoordiging in het bezette Polen met betrekking tot de algemene opstand die geleidelijk vanuit het oosten uitgevoerd zou worden, samen met het voortschrijdende front (Actie “Burza”). Het zwaartepunt van het nieuwe plan, uitgewerkt door de leiding van het Binnenlandse Leger (Armia Krajowa, AK), verschoof van een puur militair doel naar een politiek doel: de opstand als demonstratie van macht ten opzichte van de binnenvallende Russen, die de Polen als volwaardige gastheren zouden beschouwen.

Turgiele, 9 april 1944. Romuald Rajs “Bury”, aanvoerder van de Eerste (Storm)afdeling van de Derde Vilniusbrigade van het AK en zijn soldaten verlaten de kerk na de mis. Het gebied te zuid-oosten van Vilnius stond toen geheel onder controle van het AK dat hier de zogezegde Turgielerepubliek vestigde. De Duitsers controleerden enkel de grote verbindingswegen. Foto: Auteur onbekend, Departement van het Pools Verzet in Londen / Centrum Karta
Turgiele, 9 april 1944. Romuald Rajs “Bury”, aanvoerder van de Eerste (Storm)afdeling van de Derde Vilniusbrigade van het AK en zijn soldaten verlaten de kerk na de mis. Het gebied te zuid-oosten van Vilnius stond toen geheel onder controle van het AK dat hier de zogezegde Turgielerepubliek vestigde. De Duitsers controleerden enkel de grote verbindingswegen. Foto: Auteur onbekend, Departement van het Pools Verzet in Londen / Centrum Karta

De eerste gevechten in het kader van de Actie “Burza” vonden reeds in januari 1944 plaats toen het Rode Leger de vooroorlogse grens van de Tweede Poolse Republiek overschreed. In juni-juli 1944 veranderden de lokale schermutselingen zich in lokale opstanden. Het AK boekte niet de minste militaire successen, zo had ze een significant aandeel bij de bevrijding van Vilnius en Lviv, maar leed ze een volledige politieke nederlaag: de Sovjet autoriteiten trokken zich niets aan van dit machtsvertoon in het deel dat bevrijd was door het aan de rechtmatige regering in Londen gelieerde verzet dat . Zij beschouwden de oostelijke delen van als hun eigen grondgebied en de functionarissen van de Delegatura en van de AK werden geïnterneerd (ongeveer 5 000 in Vilnius en 3 000 in het zuidoosten van de Republiek). Gezien de volledige mislukking van de politieke doeleinden van de Actie “Burza”, besloot de commandant van de AK, generaal Tadeusz Komorowski-“Bór” om de opstand van Warschau te beginnen. De opstand was al een vroeg onderdeel van de Actie “Burza”. Het bevrijden van de stad had, naast de militaire betekenis, nog een een laatste, beslissende demonstratie van de Poolse ondergrondse moeten zijn die de machthebbers in de Sovjet-Unie zou moeten overtuigen van een voor Polen gunstige afhandeling van de grenskwestie en Poolse onafhankelijkheid.

De opstand van Warschau begon op 1 augustus 1944. De gevechten duurden tot begin oktober. Foto: Sylwester Braun, “Kris”, Museum van Warschau
De opstand van Warschau begon op 1 augustus 1944. De gevechten duurden tot begin oktober. Foto: Sylwester Braun, “Kris”, Museum van Warschau

De controverse over de zin van de opstand begon al voor de opstand en duurt nog tot de dag van vandaag. Enerzijds betekende de opstand de bijna volledige vernietiging van de stad, de dood van 150 000 en 180 000 burgers en soldaten en het verjagen of gevangen nemen van de overlevenden. Anderzijds betekende het opstandige Warschau gedurende 63 dagen een stukje onafhankelijk Polen en voor de volgende 45 jaar het symbool die de herinnering levend hield.

Stalin verleende geen directe steun aan de opstand in Warschau, hij blokkeerde ook geallieerde initiatieven om de opstandelingen effectief te helpen (zoals het beschikbaar stellen van Sovjet-vliegvelden waarop geallieerde bevoorradingsvliegtuigen konden landen).

De bevolking van Warschau verlaat de stad na het neerslaan van de opstand. Foto: Nationaal Digitaal Archief
De bevolking van Warschau verlaat de stad na het neerslaan van de opstand. Foto: Nationaal Digitaal Archief