Auschwitz – Polen in de kampen – ritmeester Witold Pilecki

De Duitsers vestigden tijdens de Tweede Wereldoorlog ongeveer 2000 verschillende soorten kampen op bezet Pools grondgebied. Auschwitz-Birkenau is zonder twijfel echter het symbool van alle kampen, als het grootste vernietigingskamp in heel bezet Europa.

De poort van het concentratiekamp Auschwitz met het duidelijke opschrift “Arbeit macht frei” (Arbeid maakt vrij). Foto: Staatsmuseum Auschwitz-Birkenau in Auschwitz
De poort van het concentratiekamp Auschwitz met het duidelijke opschrift “Arbeit macht frei” (Arbeid maakt vrij). Foto: Staatsmuseum Auschwitz-Birkenau in Auschwitz

Vanaf 1933 deden concentratiekampen in nazi-Duitsland dienst als instrumenten van repressie. Letterlijk vanaf de eerste dag van de oorlog werden Poolse burgers naar bestaande kampen (zoals Dachau of Sachsenhausen) en naar nieuw opgerichte kampen gestuurd. Op 2 september 1939 werd speciaal voor de Polen begonnen met de bouw van het concentratiekamp Stutthof. Hoewel mensen aanvankelijk uit preventieve overwegingen naar de kampen werden gestuurd, heerste er dusdanige condities in de kampen dat een kampverblijf een uitgesteld doodsvonnis betekende. Zo geschiedde het bijvoorbeeld met de 183 hoogleraren van de hogescholen en de Universiteit van Krakau die in november 1939 naar concentratiekampen werden gestuurd. Later kwam je in het concentratiekamp terecht voor deelname aan verzetsactiviteiten, als slachtoffer van een collectieve represaille na een aanslag op een Duitser, ontduiking van de werkplicht, hulp aan Joden en aan krijgsgevangenen, te laat komen op het werk, zich niet houden aan het rantsoeneringsquotum, zwarte markt activiteiten en uiteindelijk voor het Pool of Jood zijn. Hoe sterker de spiraal van terreur zich ontwikkelde en het verzet groeide en hoe moeilijker het voor de bezetter werd om arbeidskrachten te werven, hoe sneller het netwerk aan concentratiekampen groeide en kregen namen als Auschwitz (opgericht in april 1940) of het bij Lublin gelegen Majdanek (1941) een sinistere lading.

Het eerste massatransport van Polen naar Auschwitz vond plaats op 14 juni 1940. Ze werden getransporteerd vanuit Tarnów. Onder hen bevonden zich verzetsleden, politieke en maatschappelijke activisten die tijdens de Actie “AB” waren gearresteerd, personen die probeerden om illegaal de grens over te steken (om het Pools leger in Frankrijk te vervoegen), katholieke geestelijken en een kleine groep Joden. Foto: Staatsmuseum Auschwitz-Birkenau in Auschwitz
Het eerste massatransport van Polen naar Auschwitz vond plaats op 14 juni 1940. Ze werden getransporteerd vanuit Tarnów. Onder hen bevonden zich verzetsleden, politieke en maatschappelijke activisten die tijdens de Actie “AB” waren gearresteerd, personen die probeerden om illegaal de grens over te steken (om het Pools leger in Frankrijk te vervoegen), katholieke geestelijken en een kleine groep Joden. Foto: Staatsmuseum Auschwitz-Birkenau in Auschwitz

Vanaf het begin waren meldingen over overlijden een bewijs hetgeen zich afspeelde in de kampen, maar lang was niet alles bekend. Dat was de reden voor de bijzondere missie van ritmeester Witold Pilecki (1901-1948). Deze militair van de Binnenlandse Leger (Armia Krajowa, AK) vatte het plan op om in 1940 naar Auschwitz te gaan en als gevangene van binnenuit inlichtingen over het kamp verzamelen. Hij kwam in september 1940 in Auschwitz terecht. Niet alleen stelde hij nauwkeurige rapporten op over de genocide die plaats vond in het kamp en smokkelde die rapporten naar Warschau (van waar deze naar de Poolse regering in ballingschap werden gestuurd en naar de westelijke geallieerden: Groot-Brittannië en de Verenigde Staten), maar hij organiseerde ook een verzetsnetwerk in het kamp, die gevangenen hielp en inlichtingenwerk verricht en voorbereidingen trof voor de verzet.

Hij ontsnapte in april 1943 uit Auschwitz, na bijna 3 jaar gevangenschap. Hij bleef in het verzet en vocht in de Opstand van Warschau. Na terugkomst uit krijgsgevangenschap werd hij één van de belangrijkste kopstukken van het anticommunistische verzet en oppositie. Zijn betrokkenheid moest hij met de dood bekopen – in 1947 werd hij gearresteerd en ter dood veroordeeld. Zijn oorlogsverdiensten hadden destijds geen betekenis.