De balans – de geboorte van een nieuw Polen

Ondanks het feit dat nog tot 1952 de oude naam Republiek Polen werd gebruikt, was het inmiddels een compleet ander land dan dat voor september 1939.

Hoewel de Republiek officieel tot de overwinnaars gerekend werd, was de balans na zes jaar oorlog verschrikkelijk. Bijna 5,5 miljoen Poolse burgers kwamen om, waaronder ongeveer 3 miljoen Joden. Een relatief klein deel daarvan (250 000 tot 300 000) sneuvelde op het slagveld, de rest stierf in de gaskamers, voor een vuurpeloton, bij bombardementen, door honger of ziektes. Het is moeilijk om hen te tellen, die de oorlog overleefden, maar tot het einde (of nog steeds) de psychische of fysieke littekens daarvan dragen.

Een kaart van Polen met de grenzen zoals ze waren vastgelegd na de Eerste Wereldoorlog. In deze vorm hield Polen op te bestaan na de agressie van Duitsland op 1 september 1939 en de Sovjet-Unie op 17 september 1939. Foto: Nationale bibliotheek
Een kaart van Polen met de grenzen zoals ze waren vastgelegd na de Eerste Wereldoorlog. In deze vorm hield Polen op te bestaan na de agressie van Duitsland op 1 september 1939 en de Sovjet-Unie op 17 september 1939. Foto: Nationale bibliotheek

Een kaart van Polen met de naoorlogse grenzen. Foto: Nationale bibliotheek
Een kaart van Polen met de naoorlogse grenzen. Foto: Nationale bibliotheek

Van de vooroorlogse grens kon alleen de zeegrens en een deel van de zuidelijke grens worden “gered” omdat het hele land – tegen de wil van het volk en haar rechtmatige regering – van het oosten naar het westen verschoof. Voor de verloren gebieden (de zgn. Kresy) kreeg Polen ter compensatie de Duitse gebieden die ten oosten lagen van de rivieren de Oder en de Neisse rivieren lagen, in propaganda-termen de Herwonnen Gebieden genaamd. De Republiek was met de nieuwe grenzen meer dan 75 000 km² kleiner dan voor de oorlog en haar etnische structuur was ook volkomen anders. Als gevolg van de Holocaust, de etnische zuiveringen tijdens de oorlog en de naoorlogse migratie en uitzetting, werd Polen een land met een homogene bevolking, met één etniciteit. De oorlog creëerde ook een kloof tussen de Polen en de Duitsers en Oekraïners, die tot op de dag van vandaag nog niet helemaal gedicht is. Een significant deel van de grote steden lag in puin, met de hoofdstad – bijna volledig verwoest – voorop. De industrie, de infrastructuur, het platteland waren geruïneerd.

Ondanks alles keek de Poolse samenleving optimistisch naar de toekomst en begon zij spontaan aan de wederopbouw in de hoop dat het nieuwe Polen democratisch, rechtvaardig en welvarend zou worden. Dat werd pas mogelijk na bijna een halve eeuw, paradoxaal genoeg geholpen door de herinnering aan de meegemaakte oorlog, die een bevestiging was van de woorden van Józef Piłsudski, uitgesproken in december 1918: “Verslagen worden en niet overgeven is een overwinning, winnen en op je lauweren rusten – dat is een nederlaag.”

Warschau, 12 mei 1946. Een optocht van de deelnemers aan het Landelijk Congres van de Afgevaardigden van de Burgercomités voor een Premielening voor de Opbouw van het Land. Foto: Stanisław Dąbrowiecki / Pools Persagentschap
Warschau, 12 mei 1946. Een optocht van de deelnemers aan het Landelijk Congres van de Afgevaardigden van de Burgercomités voor een Premielening voor de Opbouw van het Land. Foto: Stanisław Dąbrowiecki / Pools Persagentschap