De geallieerden en de Poolse zaak

De deelname van Poolse eenheden in de geallieerde strijd moest een gunstige positie garanderen met betrekking tot de “Poolse zaak”. Over de reële betekenis beslisten echter niet de Polen, maar de geopolitieke verhoudingen, die zich ongunstig voor de Poolse Republiek ontwikkelden. Hoewel Polen een gewaardeerde en strijdvaardige bondgenoot was voor de geallieerden, werd ze door de westerse mogendheden gezien als een bron van permanente - en volgens hen onnodige - conflicten.

De reden voor de conflicten waren de oostelijke gebieden van de Republiek, waar de Sovjet-Unie haar zinnen op had gezet (en die ze middels agressie in 1939 veroverde). Net zoals de Fransen in 1939 niet wilden sterven voor Gdańsk, wilden de Britten niet vechten voor Vilnius en Lviv. De scheuren werden vooral zichtbaar toen Moskou in juni 1941 bondgenoot werd van Londen en (daarna) van Washington en het Rode Leger lange tijd alleen moest vechten in Europa. Teneinde Stalin gerust te stellen gaven Churchill, en later Roosevelt, niet alleen de oostelijke gebieden van de Republiek aan Stalin, maar ze stemden ook toe dat heel Polen onder de invloedssfeer van de Sovjet-Unie terecht zou komen.

Eerst werd generaal Sikorski gedwongen om een verdrag met Stalin te tekenen (zie Katyń…), waarin met geen woord gerept werd over de grensproblematiek. Samen met de verslechterende betrekkingen tussen de Sovjet-Unie en de Poolse regering in ballingschap bekoelden ook de relaties met de westerse mogendheden. Het verbreken van de diplomatieke betrekkingen in april 1943 door Moskou met de Poolse regering in London kwam Churchill goed uit. Hij kon nu zaken doen met Stalin over de rug van de Polen heen, en al helemaal toen op 4 juli 1943 generaal Sikorski, die veel gezag genoot onder de geallieerden, met zijn vliegtuig verongelukte. Zijn opvolger, Stanisław Mikołajczyk, genoot geen dergelijk gezag.

Een kaart met het Amerikaans voorstel om de oostgrens van Polen vast te leggen tijdens de conferentie van Teheran in 1943. Uiteindelijk werd de lijn E bijna in zijn geheel aangenomen. De aanpassingen die Josef Stalin met de hand en een rood potlood maakte, zijn te bemerken. Bron: publiek domein of De cataloog van de tentoonstelling “Od wojny do zwycięstwa 1939–1989” die werd gemaakt door het Bureau voor Openbaar Onderwijs van het Nationaal Herinneringsinstituut (IPN), Warschau 2014, pag. 93
Een kaart met het Amerikaans voorstel om de oostgrens van Polen vast te leggen tijdens de conferentie van Teheran in 1943. Uiteindelijk werd de lijn E bijna in zijn geheel aangenomen. De aanpassingen die Josef Stalin met de hand en een rood potlood maakte, zijn te bemerken.
Bron: publiek domein of De cataloog van de tentoonstelling “Od wojny do zwycięstwa 1939–1989” die werd gemaakt door het Bureau voor Openbaar Onderwijs van het Nationaal Herinneringsinstituut (IPN), Warschau 2014, pag. 93

De toestemming van Churchill en Roosevelt om de oostelijke gebieden van de Poolse Republiek weg te geven (met compensatie ten koste van de overwonnen Duitsers), waarbij Polen van het oosten naar het westen verschoof, werd – buiten medeweten en aanvaarding van de Poolse regering – tijdens de conferentie van Teheran bekendgemaakt (28 november-1 december 1943). De protesten van de Polen maakten weinig indruk want Stalin had steeds betere kaarten: de mislukking van de Actie “Burza”, de installatie van een aan Moskou welgevallige regering ten westen van de Bugrivier en tenslotte de mislukking van de opstand van Warschau. Hij kon niet alleen de oostelijke gebieden van de Republiek opeisen, maar ook toestemming eisen om van heel Polen een vazalstaat te maken.

Op 12 januari 1945 begon het grote Sovjet offensief, waarbij na drie weken de Oder-linie werd bereikt. Dat vormde een gunstige achtergrond voor de op 3 februari begonnen conferentie van Jalta. De focus lag niet zozeer op de grenzen van Polen maar vooral op haar toekomstige overheid. Besloten werd om de door de communisten gedomineerde Tijdelijke Regering van de Republiek Polen (Rząd Tymczasowy RP) in Warschau met “democratische activisten” uit het land en uit het buitenland aan te vullen. De nieuwe regering moest door de geallieerden erkend worden en vrije verkiezingen houden. Gesprekken over de oprichting van de Tijdelijke Nationale Eenheidsregering (Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, TRJN) werden in juni 1945 in Moskou gehouden. Tegelijkertijd vond er in de hoofdstad van de Sovjet-Unie het showproces plaats van de leiders van de Poolse Ondergrondse Staat (het zgn. “Proces van de Zestien”), hetgeen een politiek drukmiddel moest zijn. Het bleek effectief – de nieuwe regering werd in het leven geroepen en de westerse bondgenoten trokken de erkenning van de rechtmatige Poolse regering in Londen in. De conferentie in Potsdam (17 juli-2 augustus 1945) bevestigde alleen nog maar de stand van zaken, waarbij niet alleen de nieuwe kaart van Europa werd bevestigd maar ook die van heel de wereld voor de komende halve eeuw.