„Enigma”

Oorlogen worden niet alleen gewonnen in de loopgraven, maar ook in afzondering in een wetenschappelijke onderzoeksruimte. Waren er niet de Poolse wiskundigen die de Enigmacode braken, dan had de Tweede Wereldoorlog aanzienlijk langer geduurd.

„Enigma” was de codeermachine die door het Duitse leger en diplomatie werd gebruikt tijdens het interbellum en de Tweede Wereldoorlog. Op een natuurlijk wijze wekte het de interesse van de Poolse (contra-)inlichtingendienst, die er tijdens het interbellum een niet gering succes mee zou behalen in de inlichtingenstrijd met Duitsland en de Sovjet-Unie. Het codeersysteem werd ontcijferd door drie wiskundigen van de universiteit van Poznań: Marian Rejewski, Jerzy Różycki en Henryk Zygalski, werkzaam voor de kryptologische afdeling (Biuro Szyfrów) van sectie 2 van de Generale Staf van het Poolse leger. Het maakte de bouw van een replica van de “Enigma” in 1933 en het lezen van de gecodeerde Duitse berichten mogelijk. Met dit doel werd een speciale inlichtingencentrum opgezet in Pyry buiten Warschau.

uitse cryptische “Enigmamachine”. Foto: Nationaal Digitaal Archief
uitse cryptische “Enigmamachine”. Foto: Nationaal Digitaal Archief

In juli 1939, toen de dreiging van oorlog steeds reëler werd, deelden de Polen hun bevindingen en successen met de Franse en Britse inlichtingendiensten, waarbij ze ook de replica van de “Enigma” overhandigden. Dit maakte het mogelijk voor de geallieerden, met name voor de Britten, om de Duitse en later de Japanse gecodeerde berichten te ontcijferen (de zgn. operatie Ultra). De geallieerden konden op deze manier de acties van de vijand voorspellen of voorkomen. Geallieerde specialisten hielpen de Polen, die na evacuatie in september 1939 en na de val van Frankrijk, in Groot-Brittannië terecht kwamen.

Het ontcijferen van de “Enigma” is wellicht het grootste aandeel van de Polen in de overwinning. De rol van de Polen, net zoals de hele geschiedenis van de “Enigma” werd pas eind jaren 1970 openbaar gemaakt. Toch kreeg toen, net zoals later, de Poolse inbreng niet de waardering die het verdiende. De laatste onderzoeken van Poolse en westerse historici bevestigen echter het pionierswerk, zelfs beslissende inbreng van de wiskundigen, de ingenieurs en officieren van de Poolse inlichtingendienst.

Cryptologen werken samen om de Duitse codetaal te breken in 1939-1940. Vanaf links: kolonel Gwidon Langer (Polen), kolonel Gustave Bertrand (Frankrijk) en kapitein Kenneth McFarlane (Groot-Brittannië). Foto: Nationaal Digitaal Archief
Cryptologen werken samen om de Duitse codetaal te breken in 1939-1940. Vanaf links: kolonel Gwidon Langer (Polen), kolonel Gustave Bertrand (Frankrijk) en kapitein Kenneth McFarlane (Groot-Brittannië). Foto: Nationaal Digitaal Archief