Holokaust

Jak pisał już w końcu lat 50. XX wieku prekursor badań nad Holokaustem, Raul Hilberg: „Terytorium okupowanej Polski stało się polem eksperymentów. W krótkim czasie […] maszyneria zagłady wyprzedziła biurokrację w Berlinie i posunęła się o wiele dalej”.

W założeniach i praktyce Niemców od początku wojny polscy Żydzi stali się obiektem brutalnego terroru, wypędzeń, rabunku i wykluczenia. Rozwiązaniem przejściowym władz nazistowskich miało być skoncentrowanie Żydów – wcześniej pozbawionych własności – w ściśle odizolowanych gettach (ok. 400). Panowały w nich straszliwe warunki: ciasnota, głód, zimno, choroby. W największych zmarło z niedożywienia i złego stanu zdrowia 1/4 mieszkańców – 100 tys. w Warszawie i 45 tys. w Łodzi.

Na terenie Polski w czasie okupacji niemieckiej tworzone były getta dla ludności żydowskiej. Panowały w nich dramatyczne warunki bytowe. Budynek sądów na ulicy Leszno był łącznikiem pomiędzy gettem warszawskim a „aryjską” stroną miasta. Na zdjęciu: wygłodzeni mieszkańcy getta na schodach sądów na ulicy Leszno, 1941–1942. Fot. East News
Na terenie Polski w czasie okupacji niemieckiej tworzone były getta dla ludności żydowskiej. Panowały w nich dramatyczne warunki bytowe. Budynek sądów na ulicy Leszno był łącznikiem pomiędzy gettem warszawskim a „aryjską” stroną miasta. Na zdjęciu: wygłodzeni mieszkańcy getta na schodach sądów na ulicy Leszno, 1941–1942. Fot. East News

Getta były tylko wstępem do planowego, masowego zabijania, o którym decyzja zapadła jesienią 1941 roku. Na tzw. konferencji w Wannsee (20 stycznia 1942) Niemcy postanowili, że ostateczny akt zagłady rozegra się na okupowanych ziemiach polskich. Już w grudniu 1941 w Chełmnie nad Nerem niedaleko Łodzi (na terenach wcielonych do III Rzeszy Niemieckiej) przystąpiono do zabijania ludzi spalinami z silników ciężarówek. Do połowy maja 1942 zginęło tu 55 tys. Żydów. Jednak główny akt Zagłady rozegrał się we wschodniej części tzw. Generalnego Gubernatorstwa, gdzie zorganizowano trzy fabryki śmierci – w Bełżcu, Sobiborze i Treblince, oraz w Auschwitz-Birkenau (na terenie wcielonym do III Rzeszy Niemieckiej). W trzech pierwszych zginęło ok. 1,5 mln Żydów: ok. 500 tys. w Bełżcu, co najmniej 850 tys. w Treblince (w tym 300 tys. z warszawskiego getta), ok. 130 tys. w Sobiborze. W komorach gazowych Auschwitz-Birkenau poniosło śmierć ok. 960 tys. Żydów. Ziemie polskie stały się cmentarzem dla żydowskich społeczności całej Europy.

Getto dla ludności żydowskiej w Krakowie zostało założone przez niemieckie władze okupacyjne w 1941 roku w dzielnicy Podgórze. Było jednym z pięciu największych gett w Generalnym Gubernatorstwie. W czerwcu 1942 część mieszkańców getta została wywieziona do obozu zagłady w Bełżcu. Na zdjęciu: ulica Lwowska w dniu deportacji Żydów. Fot. Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma
Getto dla ludności żydowskiej w Krakowie zostało założone przez niemieckie władze okupacyjne w 1941 roku w dzielnicy Podgórze. Było jednym z pięciu największych gett w Generalnym Gubernatorstwie. W czerwcu 1942 część mieszkańców getta została wywieziona do obozu zagłady w Bełżcu. Na zdjęciu: ulica Lwowska w dniu deportacji Żydów. Fot. Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma

Jednak nie cała społeczność żydowska poddała się bez walki. Niektórzy uciekali w lasy, tworząc własne oddziały partyzanckie, lub dołączali do oddziałów polskich i radzieckich. W gettach powstawały organizacje zbrojne, m.in. Żydowski Związek Wojskowy i Żydowska Organizacja Bojowa, stawiające bohaterski, ale z góry skazany na przegraną opór. Na największą skalę walki toczyły się w getcie warszawskim (19 kwietnia–15 maja 1943), gdzie powstańcy początkowo wręcz zmusili oddziały niemieckie do wycofania się. Do prób oporu doszło także w gettach w Białymstoku i Sosnowcu. Desperackie próby podejmowali również więźniowie obozów zagłady. 28 sierpnia 1943 z Treblinki uciekło, zabijając wcześniej część załogi, ok. 350 więźniów (z których 100 przeżyło wojnę). Podobną akcję podjęli 14 października 1943 więźniowie Sobiboru (ok. 50 doczekało wyzwolenia spod okupacji niemieckiej). Symboliczne znaczenie miał desperacki bunt żydowskich więźniów Auschwitz zajmujących się paleniem zwłok, 7 października 1944.

Koniec wojny stał się udziałem ok. 300 tys. polskich Żydów, mniej niż 10% żyjących przed wybuchem II wojny światowej. Połowa przeżyła w ZSRR, pozostali w obozach pracy lub w ukryciu.

Wysiedlenie ludności żydowskiej z Międzyrzeca Podlaskiego. Na zdjęciu: żandarmi nadzorujący wsiadanie do wagonów. Fot. N.N.
Wysiedlenie ludności żydowskiej z Międzyrzeca Podlaskiego. Na zdjęciu: żandarmi nadzorujący wsiadanie do wagonów. Fot. N.N.