Jan Karski

Onder de koeriers die de verbinding verzorgden tussen het bezette land en de regeringen in ballingschap, verdient bovenal Jan Karski de aandacht. Niet zozeer vanwege zijn avontuurlijke missies, maar voor het buitengewone belang van deze missies.

Jan Karski (eigenlijk Jan Romuald Kozielewski) werd in 1914 in Łódź geboren. In 1935 studeerde hij af in de rechten en diplomatie aan de Jan Kazimierzuniversiteit in Lviv en vanaf 1939 trad hij in dienst van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Hij was vanaf het begin van de bezetting betrokken bij het verzet, waarbij hij zowel koerier was voor de Bond voor Gewapende Strijd (Związek Walki Zbrojnej, ZWZ) naar Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, als ook auteur van rapporten over het lot van de Joden. Het eerste rapport, reeds eind 1939 opgesteld, werd in januari 1940 doorgestuurd naar de Poolse regering in Frankrijk. De volgende rapporten werden in 1941-1942 opgesteld, nadat hij o.a. persoonlijk informatie had verzameld door het getto van Warschau en het kamp in Izbica Lubelska binnen te dringen.

Op verzoek van de vertegenwoordiger van de regering in ballingschap, Cyryl Ratajski, reist Karski in het najaar van 1942 met de missie om de westerse geallieerden te informeren over de uitroeiing van de Joden. Op basis van het meegenomen materiaal en het ooggetuigenverslag van Karski werd in Londen een memorandum opgesteld (vernoemd naar de minister van Buitenlandse Zaken, de Raczynski-nota), waarin de regeringen van de westerse landen geïnformeerd werden over de Holocaust en waarin opgeroepen werd om te interveniëren en te helpen. De nota, ook gepubliceerd als brochure (The mass extermination of Jews in German occupied Poland. Note addressed to the Governments of the United Nations on December 10th 1942) had een groot bereik, maar had geen enkel praktisch effect.

Een vergelijkbare poging van Karski om de Amerikaanse politieke elite te overtuigen van het lot van de Poolse Joden (hij ontmoette in juli 1943 o.a. de president van de Verenigde Staten, Franklin Delano Roosevelt), was evenmin succesvol. Ondanks het feit dat er vanuit andere bronnen ook informatie doorsijpelde over de vernietiging van de Joden, kon de boodschap van Karski dikwijls op ongeloof rekenen en werd het gezien als propaganda van de Poolse regering.

Van enorme betekenis was het door Karski geschreven boek The Story of a Secret State, uitgegeven in Boston in 1944. Het werd een bestseller (400 000 exemplaren) en pas vanaf dan werd het Westen effectief geïnformeerd over zowel het lijden als de strijd van de Polen en Joden. Na de oorlog woonde Karski in de Verenigde Staten waar hij doceerde aan universiteit van Georgetown in Washington. Voor zijn verdiensten werd hij in 1982 Rechtvaardige onder de Volkeren en in 1994 ereburger van Israel. Hij overleed 13 juli 2000 in Washington. In 2013 riep de Sejm van de Republiek Polen het jaar 2014 uit tot het Jaar Jan Karski.