Jan Karski

Spośród kurierów utrzymujących łączność między okupowanym krajem a władzami na emigracji należy przede wszystkim wskazać Jana Karskiego. Nie tyle z racji przygód towarzyszących jego misjom, ile ich niezwykłej wagi.

Jan Karski (właśc. Jan Romuald Kozielewski) urodził się w 1914 roku w Łodzi. W 1935 ukończył studia prawnicze i dyplomatyczne na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie i w 1939 roku został zatrudniony w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Od początku okupacji zaangażował się w działalność konspiracyjną, będąc zarówno emisariuszem ZWZ do Wielkiej Brytanii i USA, jak i autorem raportów o losach ludności żydowskiej. Pierwszy, opracowany już w końcu 1939, został w styczniu 1940 roku przekazany polskiemu rządowi we Francji. Kolejny przygotowywał w latach 1941–1942, m.in. osobiście zbierając informacje w getcie warszawskim i w obozie w Izbicy Lubelskiej.

Jesienią 1942 roku wyruszył na polecenie Delegata Rządu Rzeczypospolitej Polskiej Cyryla Ratajskiego z misją poinformowania aliantów zachodnich o m.in. eksterminacji Żydów. W Londynie na podstawie przywiezionych przez Karskiego materiałów i jego zeznań opracowano memorandum (od nazwiska ministra spraw zagranicznych nazywane Notą Raczyńskiego), informujące rządy państw zachodnich o Zagładzie i domagające się interwencji i pomocy. Nota, opublikowana również w postaci broszury (The mass extermination of Jews in German occupied Poland. Note addressed to the Governments of the United Nations on December 10th 1942), odbiła się szerokim echem, choć nie przyniosła żadnych praktycznych skutków.

Podobnie bezskuteczne były próby zainteresowania przez Karskiego amerykańskich elit losem polskich Żydów (m.in. w lipcu 1943 spotkał się z prezydentem USA Franklinem Delano Rooseveltem). Mimo że również z innych źródeł dochodziły informacje o eksterminacji Żydów, przekaz Karskiego spotykał się często z niedowierzaniem i był traktowany jako propaganda polskiego rządu.

Olbrzymie znaczenie informacyjne miała napisana przez Karskiego książka The Story of a Secret State (Tajne Państwo), wydana w Bostonie w 1944 roku. Stała się bestsellerem (400 tys. egzemplarzy) i to dopiero ona skutecznie poinformowała Zachód zarówno o cierpieniu, jak i walce Polaków i Żydów. Po wojnie Karski zamieszkał w USA, gdzie wykładał na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie. Za swoje zasługi w 1982 roku otrzymał tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata, a w 1994 honorowe obywatelstwo Izraela. Zmarł 13 lipca 2000 w Waszyngtonie. W 2013 Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ogłosił rok 2014 Rokiem Jana Karskiego.