Katyń: Związek Radziecki
– wróg czy aliant?

Niemcy były przez całą wojnę wrogiem, Wielka Brytania i USA – aliantami. W przypadku ZSRR sprawa była już bardziej skomplikowana i co najmniej niejednoznaczna.

Od 17 września 1939 roku Polska miała kolejnego przeciwnika – ZSRR, który zgodnie z paktem Ribbentrop–Mołotow okupował wschodnie tereny Rzeczypospolitej. Dlatego też emigracyjny rząd Władysława Sikorskiego lansował teorię „dwóch wrogów”, próbując (nieskutecznie) skłonić opinię międzynarodową do potępienia ZSRR. Atak Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 zmienił radykalnie sytuację – z dwóch wrogów pozostały Niemcy, ZSRR zaś stał się sojusznikiem. Sikorski został też praktycznie zmuszony przez premiera Winstona Churchilla do podpisania układu z Moskwą (tzw. układ Sikorski–Majski, 30 lipca 1941) na bardzo niekorzystnych warunkach. Dokument przewidywał co prawda nawiązanie stosunków dyplomatycznych, utworzenie w ZSRR Armii Polskiej, ale nie wspomniał ani słowem o granicy. Nie wytłumaczono również, co się stało z kilkunastoma tysiącami polskich oficerów internowanych przez ZSRR we wrześniu 1939 roku. Nic dziwnego, wiosną 1940 po decyzji władz partyjnych i państwowych ZSRR funkcjonariusze NKWD zamordowali ich w Katyniu, Miednoje i Charkowie.

Zwłoki tysięcy polskich oficerów – jeńców wojennych z 1939 roku, zamordowanych wiosną 1940 w Katyniu. O tej zbrodni świat dowiedział się w kwietniu 1943, kiedy niemieckie radio nadało komunikat o odnalezieniu w Lesie Katyńskim zwłok 10 tys. polskich oficerów zamordowanych przez NKWD. ZSRR zrzuciło winę na Niemcy. Polski rząd na uchodźstwie znalazł się w niezwykle trudnej sytuacji. Jego inicjatywa zbadania sprawy przez Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża stała się dla Moskwy pretekstem do zerwania stosunków. Reakcją władz sowieckich było oskarżenie o tę zbrodnie Niemców. Fot. Muzeum Katyńskie
Zwłoki tysięcy polskich oficerów – jeńców wojennych z 1939 roku, zamordowanych wiosną 1940 w Katyniu. O tej zbrodni świat dowiedział się w kwietniu 1943, kiedy niemieckie radio nadało komunikat o odnalezieniu w Lesie Katyńskim zwłok 10 tys. polskich oficerów zamordowanych przez NKWD. ZSRR zrzuciło winę na Niemcy. Polski rząd na uchodźstwie znalazł się w niezwykle trudnej sytuacji. Jego inicjatywa zbadania sprawy przez Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża stała się dla Moskwy pretekstem do zerwania stosunków. Reakcją władz sowieckich było oskarżenie o tę zbrodnie Niemców. Fot. Muzeum Katyńskie

Stalin, utrzymując kontakty z „polskim” Londynem, zachował w odwodzie polskich komunistów, zamierzając ich użyć w odpowiedniej chwili do podporządkowania Polski. Czas taki nadszedł, kiedy sytuacja militarna ZSRR poprawiła się, a pozycja Stalina w tzw. Wielkiej Trójce okrzepła na tyle, że mógł żądać ustępstw od zachodnich aliantów (zob. Alianci i sprawa polska). Pierwszym etapem było pozwolenie na ewakuację z ZSRR w 1942 roku Armii Polskiej (tzw. Armii Andersa). Następnie, wykorzystując jako pretekst prośbę rządu emigracyjnego do Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża o zbadanie grobów katyńskich i wskazanie sprawcy, zerwano z nim stosunki (25 kwietnia 1943). Katyń (inne miejsca masowych mordów poznano dopiero pół wieku później) zaważył także na postrzeganiu ZSRR w okupowanym kraju, przyczyniając się do wzrostu antyradzieckich nastrojów. Władze podziemne zaczęły się liczyć z możliwością okupacji radzieckiej. Choć oficjalna instrukcja o akcji „Burza” (zob.) nakazywała traktować Armię Czerwoną jako sprzymierzeńca, to tajna – budowanie na tę okazję niejawnych struktur (tzw. Organizacja „Nie”). Obawy były słuszne: oddziały AK, które wydatnie pomogły w lipcu 1944 roku wyzwolić m.in. Lwów i Wilno, zostały rozbrojone, a ich dowódcy i żołnierze uwięzieni.

Wraz z żołnierzami Armii Polskiej ze Związku Radzieckiego ewakuowano do Iranu ludność cywilną, wywiezioną w ramach deportacji sowieckich w 1940 roku. Na zdjęciu: okręt z ewakuowanymi dobija do portu w Pahlewi w Iranie, kwiecień 1942. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta
Wraz z żołnierzami Armii Polskiej ze Związku Radzieckiego ewakuowano do Iranu ludność cywilną, wywiezioną w ramach deportacji sowieckich w 1940 roku. Na zdjęciu: okręt z ewakuowanymi dobija do portu w Pahlewi w Iranie, kwiecień 1942. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta

Nadszedł czas polskich komunistów, którym Stalin najpierw pozwolił utworzyć armię (zob. Od Lenino…), następnie – po przekroczeniu przez nią w lipcu 1944 Bugu, mającego wyznaczać nową wschodnią granicę Polski – namiastkę rządu. Jednocześnie NKWD wydatnie pomogło zlikwidować opozycję. Ale była i druga strona medalu: polskie społeczeństwo, mimo uzasadnionych obaw co do zachowania się Armii Czerwonej, postrzegało jej wkroczenie na ziemie polskie jako uwolnienie od pięcioletniej okupacji niemieckiej. Na obecnym terytorium Polski poległo ok. 600 tys. radzieckich żołnierzy.