Na uchodźstwie
– generał Władysław Sikorski

Podczas wojny dla Polaków, zarówno w okupowanym kraju, jak rozsianych po świecie dowodem i gwarancją, że sprawa polska nie umarła, był rząd na uchodźstwie. Postacią symboliczną stał się jego pierwszy premier – generał Władysław Sikorski.

Nancy we Francji, 3 maja 1940. Przegląd pododdziałów 1. Dywizji Grenadierów podczas obchodów święta 3 Maja (uchwalenia pierwszej polskiej konstytucji w 1791 roku). W środku idzie Naczelny Wódz i premier, generał Sikorski, obok (w jasnym płaszczu) prezydent Władysław Raczkiewicz. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta
Nancy we Francji, 3 maja 1940. Przegląd pododdziałów 1. Dywizji Grenadierów podczas obchodów święta 3 Maja (uchwalenia pierwszej polskiej konstytucji w 1791 roku). W środku idzie Naczelny Wódz i premier, generał Sikorski, obok (w jasnym płaszczu) prezydent Władysław Raczkiewicz. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta

Polskie władze, przekraczając 17 września 1939 roku granicę rumuńską, miały nadzieję na kontynuację działalności na emigracji. Jednak Rumuni, nie chcąc narażać się Berlinowi, internowali je. Także Francuzi nie byli skłonni do współpracy z przedwrześniowymi elitami skompromitowanymi klęską. Paryż postawił na dobrze im znanego generała Władysława Sikorskiego (1881–1943), od dawna stojącego w opozycji. Następca internowanego prezydenta Ignacego Mościckiego, Władysław Raczkiewicz, 30 września oficjalnie desygnował Sikorskiego na premiera (został on także Naczelnym Wodzem). Większość stanowisk objęli politycy przedwojennych partii opozycyjnych – Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Narodowego, Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Pracy, ale nie brakowało i piłsudczyków, jak minister spraw zagranicznych August Zaleski czy generał Kazimierz Sosnkowski, odpowiedzialny za sprawy kraju. Namiastką parlamentu została tzw. Rada Narodowa RP, powołana na przełomie lat 1939 i 1940, z Ignacym Paderewskim jako przewodniczącym.

Gibraltar, 4 lipca 1943. Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych generał Władysław Sikorski dokonuje przeglądu kompanii polskich żołnierzy przybyłych do Gibraltaru z Hiszpanii. Tego samego dnia generał Sikorski zginął w katastrofie lotniczej, tuż po starcie z lotniska w Gibraltarze. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta
Gibraltar, 4 lipca 1943. Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych generał Władysław Sikorski dokonuje przeglądu kompanii polskich żołnierzy przybyłych do Gibraltaru z Hiszpanii. Tego samego dnia generał Sikorski zginął w katastrofie lotniczej, tuż po starcie z lotniska w Gibraltarze. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta

Celem rządu, działającego najpierw we Francji, a po jej klęsce w Wielkiej Brytanii, było odtworzenie struktur wojskowych i cywilnych zarówno na emigracji, jak i w kraju. Tam też działała jego Delegatura, budując podziemne państwo (zob. Tajne państwo). Rząd na uchodźstwie przygotowywał ważne reformy społeczne i ustrojowe, planując wprowadzenie ich w powojennej, demokratycznej Polsce. Działano także, w miarę możliwości, w obszarze polityki zagranicznej (m.in. planowana federacja z Czechosłowacją czy układ sojuszniczy z ZSRR, tzw. Sikorski–Majski, lipiec 1941). To właśnie stosunki z ZSRR stały się – zwłaszcza po tragicznej śmierci generała Sikorskiego w Gibraltarze – powodem osłabienia pozycji rządu. Kolejni premierzy – Stanisław Mikołajczyk i Tomasz Arciszewski – nie mieli już tak silnej pozycji, jak generał i ostatecznie 5 lipca 1945 roku zachodnie mocarstwa przestały uznawać rząd londyński. Jednak władze emigracyjne istniały do 1990 roku, co miało istotne znaczenie symboliczne jako kontynuacja suwerennej Rzeczypospolitej.