Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie

Zbrojne uczestnictwo w koalicji antyniemieckiej było dla polskiego rządu emigracyjnego zadaniem pierwszoplanowym. Mimo że polskie jednostki nie mogły przesądzić o losach konfliktu (choć np. podczas bitwy o Anglię w 1940 lub przełamania tzw. Linii Gustawa w 1944 roku miały znaczny udział), to podkreślały ciągłość państwa polskiego, jego uczestnictwo w wojnie i pomagały wierzyć w sprawiedliwą rekompensatę po jej zakończeniu. Armia miała również odegrać istotną rolę podczas wyzwalania Polski. Jednak 200 tys. żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (PSZ) przyszło bić się na obcej ziemi.

Malestroit (Francja), 10 kwietnia 1940. Przysięga żołnierzy Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta
Malestroit (Francja), 10 kwietnia 1940. Przysięga żołnierzy Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta

I. Od Narwiku do Wilhelmshaven

Wiosną 1940 roku oddziały polskie we Francji liczyły już ok. 80 tys. żołnierzy i oficerów. Pierwszy raz zostały użyte w działaniach bojowych w Norwegii, w bitwie o Narwik w kwietniu 1940 roku (Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich), a następnie w kampanii francuskiej (maj–czerwiec 1940). Po klęsce Francji tylko niewielką ich część (ok. 18 tys. żołnierzy) udało się ewakuować do Wielkiej Brytanii, reszta została rozproszona, dostała się do niewoli lub została internowana. W rozwoju PSZ na Zachodzie przeszkodą okazał się brak ludzi. Próby werbunku w USA i Ameryce Południowej zawiodły i problemy kadrowe udało się zmniejszyć dopiero po ewakuacji w 1942 roku utworzonej w ZSRR Armii Polskiej dowodzonej przez generała Władysława Andersa oraz dzięki włączeniu w szeregi części powołanych do Wehrmachtu obywateli polskich, wziętych do niewoli przez wojska alianckie (do końca 1944 ok. 22 tys.). Od chwili rozpoczęcia walk we Francji i Niemczech zaczął się dopływ przebywających tam Polaków (robotnicy przymusowi, jeńcy).

Breda (Holandia), 11 listopada 1944. Defilada żołnierzy 1. Dywizji Pancernej, którzy pod dowództwem generała Stanisława Maczka wyzwolili to miasto. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta
Breda (Holandia), 11 listopada 1944. Defilada żołnierzy 1. Dywizji Pancernej, którzy pod dowództwem generała Stanisława Maczka wyzwolili to miasto. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta

Formowane w Wielkiej Brytanii jednostki lądowe PSZ na Zachodzie (I Korpus Polski) uczestniczyły od sierpnia 1944 roku w walkach we Francji, w Belgii, Holandii i Niemczech. Na przykład dowodzona przez generała Stanisława Maczka 1. Dywizja Pancerna odznaczyła się w bitwach pod Falaise i Chambois w Normandii w sierpniu 1944 roku, a we wrześniu–listopadzie pod Gandawą, Antwerpią, Bredą i Moerdijk. We wrześniu 1944 roku I. Samodzielna Brygada Spadochronowa generała Stanisława Sosabowskiego wzięła udział w operacji Market-Garden. W kwietniu i maju 1945 roku polskie jednostki pancerne uczestniczyły w walkach na terenach północno-zachodnich Niemiec, 6 maja zajmując bazę Kriegsmarine w Wilhelmshaven i przyjmując kapitulację tamtejszego garnizonu. Po wojnie znaczna część żołnierzy PSZ, zwłaszcza pochodzących ze wschodnich ziem Rzeczypospolitej, pozostała na emigracji.

Jedynymi przedstawicielami PSZ, którym przyszło bić się w Polsce, było 316 tzw. cichociemnych, czyli doskonale wyszkolonych żołnierzy, zrzucanych w okresie od lutego 1941 do grudnia 1944 do okupowanego kraju w celu wsparcia konspiracji. „Cichociemnymi” byli m.in. ostatni dowódca Armii Krajowej generał Leopold Okulicki i pułkownik Kazimierz Iranek-Osmecki, członek Komendy Głównej AK.

II. Od Tobruku do Bolonii

Tobruk (Libia), 1941. Żołnierze Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich na stanowisku w okopach. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta
Tobruk (Libia), 1941. Żołnierze Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich na stanowisku w okopach. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta

Formowana w Syrii tzw. Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich uniknęła w 1940 roku losu oddziałów walczących we Francji. Przerzucona do Palestyny (wówczas pod kontrolą brytyjską), brała udział od sierpnia 1941 do początku 1942 roku w walkach w Afryce Północnej, m.in. broniąc twierdzy Tobruk. Z brygady tej oraz jednostek formowanej w latach 1941–1942 Armii Polskiej w ZSRR (potocznie nazywanej od nazwiska dowódcy Armią Andersa), ewakuowanej w 1942 roku na Bliski Wschód (prawie 80 tys. żołnierzy), utworzono II Korpus Polski dowodzony przez generała Władysława Andersa.

Monte Cassino (Włochy), 24 maja 1944. Generał Władysław Anders – dowódca II Korpusu Polskiego – w ruinach klasztoru Benedyktynów, zdobytego przez oddziały polskie.  Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta
Monte Cassino (Włochy), 24 maja 1944. Generał Władysław Anders – dowódca II Korpusu Polskiego – w ruinach klasztoru Benedyktynów, zdobytego przez oddziały polskie.
Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta

Przerzucony na przełomie 1943 i 1944 roku do Włoch, walczył tam do końca wojny. Pierwszą bitwą II Korpusu, która dosłownie natychmiast przeszła do legendy, było zdobycie ufortyfikowanego i bronionego przez doborowe oddziały niemieckie kompleksu wokół klasztoru na Monte Cassino. Po krwawych walkach (zginęło 860 żołnierzy II Korpusu, a prawie 3 tys. zostało rannych) opór wroga został złamany 18 maja, co umożliwiło przełamanie tzw. Linii Gustawa. Następnie Korpus brał udział w przełamaniu Linii Hitlera i Linii Gotów (m.in. zdobywając ważne strategicznie miasto i port Ankona). Ostatnią bitwą II Korpusu było opanowanie Bolonii 21 kwietnia 1945.

Po wojnie niewielka część żołnierzy II Korpusu, przede wszystkim Ślązacy i Pomorzanie służący wcześniej w wojsku niemieckim, wróciła do Polski. Większość, zwłaszcza pochodzący z województw wschodnich II RP, wcielonych w 1944 roku do ZSRR, pozostała na emigracji.

Bolonia (Włochy), kwiecień 1945. Żołnierze II Korpusu Polskiego w wyzwolonym mieście. W samochodzie m.in. generałowie Zygmunt Szyszko-Bohusz i Klemens Rudnicki. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta
Bolonia (Włochy), kwiecień 1945. Żołnierze II Korpusu Polskiego w wyzwolonym mieście. W samochodzie m.in. generałowie Zygmunt Szyszko-Bohusz i Klemens Rudnicki. Fot. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie / Ośrodek Karta