Tajne państwo

We wszystkich okupowanych krajach Europy istniały struktury konspiracyjne, ale tylko w Polsce powstało prawdziwe tajne państwo, z armią, ministerstwami, parlamentem, policją, a nawet opieką społeczną.

Chociaż podziemne państwo było teoretycznie tylko ekspozyturą rządu emigracyjnego, w rzeczywistości to w okupowanym kraju, a nie w Paryżu czy Londynie, miała się zdecydować przyszłość Polski. To kierownictwo podziemia podejmowało kluczowe decyzje, zarówno dotyczące walki z okupantem, jak i postaw społeczeństwa. Od początku okupacji tzw. Delegatura Rządu na Kraj (kierowana najpierw przez Cyryla Ratajskiego, potem Jana Piekałkiewicza i Jana Stanisława Jankowskiego) budowała cywilne struktury podziemnego państwa. Codzienna praca Delegatury skupiała się w 15 departamentach. Do najważniejszych należały departamenty: Spraw Wewnętrznych, nadzorujący delegatów okręgowych i powiatowych, przygotowujący obsadę przyszłej administracji, również dla terenów, które dopiero planowano uzyskać od Niemiec (Śląsk Opolski, Pomorze czy Prusy Wschodnie); Informacji i Prasy, tworzący razem z Biurem Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ/AK olbrzymi „koncern informacyjny” (wydawane przez niego prasa i książki miały olbrzymi wpływ na postawy społeczne); Pracy i Opieki Społecznej, który troszczył się o więźniów politycznych i pozbawionych pracy artystów czy naukowców. Olbrzymia była również rola Delegatury w ratowaniu Żydów (zob. Postawy…). Departamentowi Oświaty i Kultury udało się stworzyć system tajnego nauczania, obejmującego w 1944 roku ok. 100 tys. uczniów i studentów. Zadaniem pracowników tego departamentu było również ratowanie przed grabieżą lub zniszczeniem dóbr kultury. Podległe bezpośrednio Delegatowi tzw. Kierownictwo Walki Cywilnej, dysponujące tajnym sądownictwem, nadzorowało postawy społeczeństwa i jego stosunek do okupantów.

Schemat struktury organizacyjnej Polskiego Państwa Podziemnego Źródło: http://www.prezydent.pl/archiwum/archiwum-strony-lecha-kaczynskiego/ppp/do-pobrania/
Schemat struktury organizacyjnej Polskiego Państwa Podziemnego. Źródło: http://www.prezydent.pl/archiwum/archiwum-strony-lecha-kaczynskiego/ppp/do-pobrania/

Na początku 1944 roku, w reakcji na powołanie przez komunistów związanych z ZSRR tzw. Krajowej Rady Narodowej, podziemie podległe legalnemu rządowi RP na uchodźstwie utworzyło Radę Jedności Narodowej (RJN), aspirującą do miana „podziemnego parlamentu”. Na początku maja 1944 roku prezydent Raczkiewicz powołał Krajową Radę Ministrów, stanowiącą integralną część rządu londyńskiego, a delegat Jankowski otrzymał status wicepremiera. Tym samym zakończył się proces formowania Państwa Podziemnego, gotowego do przejęcia należącej mu się legalnie władzy. Nie było mu to jednak dane (zob. Akcja „Burza”). 1 lipca 1945 roku, po powołaniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej (ze Stanisławem Mikołajczykiem jako wicepremierem) i spodziewanym cofnięciu przez zachodnie mocarstwa uznania władz emigracyjnych, RJN rozwiązała się. Jej ostatnim aktem była „Odezwa Rady Jedności Narodowej do Narodu Polskiego i Narodów Sprzymierzonych”, której końcową część stanowił tzw. Testament Polski Walczącej, postulujący Polskę niezawisłą, sprawiedliwą, wolną od wszelkich zewnętrznych wpływów. Testament ten udało się zrealizować po prawie półwieczu, w 1989 roku.