Warschau – Katyń – Auschwitz – Monte Cassino – Lenino

Elk land dat deelneemt aan een oorlog heeft het recht om haar eigen lijden en verlies, heldendom en overwinningen te onderstrepen. Deze presentatie toont niet alleen de unieke positie van Polen tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar ook het buitengewoon complexe en zelfs paradoxale karakter van haar lot.

Daarin speelde de ligging van de Republiek een rol: ingeklemd tussen twee grootmachten, Duitsland en de Sovjet-Unie. Zij verdeelden in 1939 onderling het Poolse grondgebied. De eerste zou tot het einde een vijand zijn, de tweede een bondgenoot die paradoxaal genoeg de helft van het vroegere grondgebied van Polen zou annexeren. De volgende paradox is het feit dat dit plaatsvond met toestemming van de westelijke geallieerden, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Geallieerden waarmee de Poolse soldaat tijdens de hele oorlog zij-aan-zij vocht, in het oosten en in het westen – in Frankrijk, boven Engeland, op de Atlantische Oceaan en de Noordzee en bij het Italiaanse Monte Cassino. Toen de oorlog was afgelopen dienden er ongeveer 600.000 Poolse soldaten in alle militaire eenheden in het westen en in het oosten. Dit was qua omvang de vijfde grootste – na de Sovjet-Unie, Verenigde Staten, Groot-Brittannië en China – geallieerde militaire contingent (voor Frankrijk!). Terwijl de Poolse soldaten die met het Rode Leger hadden meegevochten, meeliepen in de Overwinningsparade in Moskou, mochten de Polen die met de westelijke geallieerden hadden meegevochten, niet meedoen aan de overwinningsparade in Londen. Tegelijkertijd droegen vanaf het einde van de Septembercampagne in 1939 tot eind 1944 veel ingezetenen van de vooroorlogse Poolse gebieden het uniform van de Wehrmacht. De meesten van hen droegen tegen hun wil het uniform van de Wehrmacht en enkele tienduizenden liepen over naar de Poolse strijdkrachten in het Westen (Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie, PSZ).

Hoewel het aantal slachtoffers onder de Duitse en de Sovjet-bezetting niet te vergelijken is, hebben beide agressoren verschrikkelijke daden begaan. Het symbool van de Sovjet misdaden was het executeren van Poolse officieren in Katyń. Het symbool van de Duitse misdaden was het vernietigingskamp Auschwitz in het Poolse Oświęcim. Dit kamp was opgezet voor Polen maar werd ook het grootste vernietigingskamp voor Joden, zowel de Poolse Joden als de Joden uit de rest van Europa.

Ondanks de wreedheid van de bezitting bleek het mogelijk om een ongekende geheime staat te bouwen met civiele machtsstructuren en een zeer groot ondergronds verzetsleger. Warschau, dat officieel door de bezetter de functie van hoofdstad was ontnomen, bleef desalniettemin het politieke, culturele en economische centrum van Polen. De verdediging van de stad in 1939, het spectaculaire verzet, de opstand in het getto (april-mei 1943), daarna de opstand van augustus tot september 1944, de uittocht van de inwoners en de opzettelijke verwoesting van de stad is werkelijk ongeëvenaard binnen de verschillende ervaringen van het door oorlog geteisterde Europa.