Warszawa – Katyń – Auschwitz – Monte Cassino – Lenino

Każdy kraj biorący udział w wojnie ma prawo do podkreślania własnych cierpień i strat, bohaterstwa i zwycięstw. Celem prezentacji jest pokazanie nie tyle wyjątkowości Polski w II wojnie światowej, ile całej niezwykle skomplikowanej, czasami wręcz paradoksalnej konfiguracji jej losów.

Zaważyło na nich położenie Rzeczypospolitej między dwoma mocarstwami – Niemcami i Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR), które w 1939 roku podzieliły się polskim terytorium. Pierwsze zostało wrogiem do końca, drugie aliantem, który – paradoksalnie – zabrał Polsce połowę jej dawnego terytorium. Kolejnym paradoksem był fakt, że stało się to za zgodą zachodnich sojuszników, Wielkiej Brytanii i USA. Sojuszników, u których boku polski żołnierz bił się przez całą wojnę – na wschodzie i na zachodzie – we Francji, nad Anglią, na Atlantyku i Morzu Północnym, pod włoskim Monte Cassino. W chwili zakończenia wojny we wszystkich polskich formacjach wojskowych, na Zachodzie i Wschodzie, służyło ok. 600 tys. żołnierzy, co stanowiło piąty – po ZSRR, USA, Wielkiej Brytanii i Chinach – aliancki kontyngent militarny (przed Francją!). O ile jednak polscy żołnierze walczący u boku Armii Czerwonej wzięli udział w moskiewskiej paradzie zwycięstwa, o tyle bijącym się po stronie aliantów zachodnich odmówiono udziału w paradzie londyńskiej. Jednocześnie od zakończenia kampanii wrześniowej 1939 po koniec 1944 roku najwięcej polskich obywateli sprzed wybuchu wojny nosiło mundury Wehrmachtu. Zakładali je najczęściej pod przymusem, a kilkadziesiąt tysięcy z nich trafiło z tej formacji do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

Choć nie można porównywać liczby ofiar okupacji niemieckiej i radzieckiej, to obaj agresorzy dokonali rzeczy straszliwych. Symbolem zbrodni radzieckich stało się zamordowanie polskich oficerów w Katyniu, niemieckich – obóz Auschwitz w polskim Oświęcimiu, który założony dla Polaków, stał się również największą fabryką śmierci dla Żydów, zarówno z ziem polskich, jak z całej Europy.

Mimo całej brutalności okupacji udało się zbudować niemające żadnego precedensu tajne państwo, z władzami cywilnymi i olbrzymią podziemną armią. Warszawa, oficjalnie pozbawiona przez okupanta stołecznej funkcji, pozostała niekwestionowanym polskim centrum politycznym, kulturalnym i ekonomicznym. Obrona miasta w 1939 roku, spektakularny ruch oporu, powstanie w getcie (kwiecień–maj 1943), następnie zryw w sierpniu–wrześniu 1944 roku, exodus mieszkańców i zburzenie miasta stanowiły rzeczywiście wyjątkową w skali wojennej Europy kumulację doświadczeń.